„Kocham cię, bo jesteś piękna. Kocham cię, bo mnie rozśmieszasz. Kocham cię, bo się mną opiekujesz”. Każde z tych zdań brzmi jak wyznanie miłości. W istocie jest czymś innym – jest umową. Gdyby piękno przeminęło, poczucie humoru zniknęło, opieka ustała – co zostałoby z uczucia zbudowanego na „bo”? Prawdziwa miłość zaczyna się dopiero tam, gdzie kończy się spójnik przyczynowy. „Kocham cię”. Kropka. Bez warunku, bez uzasadnienia, bez transakcji.
Czym jest Miłość na skali świadomości?
W skali dr. Davida R. Hawkinsa Miłość zajmuje poziom 500 – i jest to skok jakościowy, nie tylko ilościowy. Rozum (400) wciąż operuje w świecie dowodów i warunków: coś jest prawdziwe, bo da się to zweryfikować. Miłość na poziomie 500 nie potrzebuje już weryfikacji. Nie jest emocją w sensie reaktywnym – nie pojawia się jako odpowiedź na bodziec i nie znika, gdy bodziec ustaje. Hawkins opisuje ją jako stan bezwarunkowej, niezmiennej życzliwości wobec istnienia jako takiego – coś, co promieniuje z człowieka, a nie coś, co jest w niego wlewane z zewnątrz przez okoliczności.
Przykład z życia
Wyobraźmy sobie dwie sytuacje. W pierwszej ktoś opiekuje się bliską osobą w chorobie, dopóki ta może odwzajemnić uczucie, dopóki rozmowa sprawia przyjemność, dopóki nie jest to zbyt uciążliwe. W drugiej – ktoś zostaje przy łóżku osoby, która go już nie rozpoznaje, nie odpowiada, niczego nie może dać w zamian, i mimo to zostaje. Nie z obowiązku, nie z poczucia winy, ale dlatego że nic w tym uczuciu nigdy nie zależało od tego, co dostanie z powrotem.
To właśnie różnica między „kocham cię, bo” a „kocham cię”. Pierwsza sytuacja to przywiązanie warunkowe, które socjologia i psychologia słusznie nazywają miłością, ale która na skali świadomości wciąż mieści się gdzieś niżej – w Pragnieniu, w Dumie z bycia potrzebnym, czasem w Strachu przed samotnością. Druga sytuacja to już coś z zupełnie innego poziomu.
Komentarz kulturowo-filozoficzny
Nikt nie nazwał tej różnicy trafniej niż Erich Fromm w Sztuce miłości. Fromm rozróżnia miłość niedojrzałą, którą streszcza w formule „kocham, bo jestem kochany”, od miłości dojrzałej, którą streszcza odwrotnie: „jestem kochany, bo kocham”. W pierwszej miłość jest skutkiem – reakcją na to, co się otrzymuje. W drugiej miłość jest źródłem – aktywną zdolnością, którą się posiada niezależnie od tego, czy zostanie odwzajemniona. Fromm szedł jeszcze dalej, twierdząc, że miłość oparta na „bo” (bo jest piękna, bo jest bogaty, bo mnie potrzebuje) jest w gruncie rzeczy formą egoizmu przebranego za uczucie – kocham nie drugiego człowieka, ale to, co on mi daje.
Martin Buber uchwycił tę samą różnicę w innym języku – relacji Ja–Ty i Ja–To. W relacji Ja–To drugi człowiek staje się przedmiotem, użytecznym o tyle, o ile spełnia jakąś funkcję: daje przyjemność, status, bezpieczeństwo. W relacji Ja–Ty drugi człowiek jest spotykany w całości, bez warunków wstępnych, bez oceniania jego przydatności. Buber twierdził, że tylko relacja Ja–Ty jest właściwym miejscem spotkania z drugim człowiekiem – i, jak dodawał, z Bogiem.
Warto cofnąć się jeszcze dalej, do Platona i jego Uczty. Platon opisuje miłość jako drabinę, dziś nazywaną drabiną Diotymy – zaczyna się od zachwytu nad pięknem jednego ciała, potem uogólnia się na piękno wszystkich ciał, następnie na piękno dusz, praw, nauki, aż w końcu dosięga kontemplacji samego Piękna jako takiego, niezależnego od jakiegokolwiek konkretnego nośnika. To dokładnie ten sam ruch, co przejście od „kocham cię, bo” do „kocham cię” – od miłości przywiązanej do konkretnej cechy, do miłości, która nie potrzebuje już żadnego pretekstu.
Immanuel Kant, choć nie pisał traktatów o miłości w sensie romantycznym, dał tej różnicy podstawę etyczną swoim imperatywem kategorycznym: traktuj człowieczeństwo, zarówno w sobie, jak i w każdym innym człowieku, zawsze jako cel, nigdy tylko jako środek. Miłość warunkowa czyni z drugiego środek do zaspokojenia własnych potrzeb. Miłość bezwarunkowa uznaje w drugim cel sam w sobie – wartość, która nie wymaga uzasadnienia.
I wreszcie święty Augustyn, który zamknął całą tę myśl w jednym zdaniu, tak prostym, że aż niebezpiecznym w błędnej interpretacji: Dilige et quod vis fac – kochaj i czyń, co chcesz.
Nie jest to przyzwolenie na dowolność, lecz stwierdzenie, że jeśli działanie wypływa z miłości bezwarunkowej, nie potrzebuje już zewnętrznego nakazu ani kontroli – samo w sobie będzie dobre.
Jest jednak w tym wszystkim pewien warunek wstępny, o którym łatwo zapomnieć, szukając bezwarunkowej miłości u innych. Sam Fromm poświęcił temu osobny rozdział Sztuki miłości, obalając mit, jakoby miłość własna była przeciwieństwem miłości do innych. Twierdził wręcz odwrotnie – że troska o siebie, szacunek do siebie i miłość do siebie są tym samym uczuciem, co miłość do drugiego człowieka, tylko skierowanym do wewnątrz, a nie do zewnątrz.
Człowiek, który nie potrafi kochać siebie bezwarunkowo, nie ma skąd czerpać tej samej jakości uczucia dla kogokolwiek innego. Nie chodzi tu o próżność ani o egoizm – Fromm rozróżniał je wyraźnie: egoista nie kocha siebie za dużo, tylko wcale, i dlatego rozpaczliwie szuka potwierdzenia własnej wartości na zewnątrz. Zasada jest prosta i bezlitosna zarazem: nie można dać drugiemu człowiekowi czegoś, czego samemu się nie posiada. Zanim ktokolwiek nauczy się kochać bez „bo”, musi najpierw nauczyć się patrzeć w ten sam sposób na siebie – bez „bo jestem wystarczająco dobry”, bez „bo coś osiągnąłem”, bez żadnego warunku.
Cztery pytania do siebie
- Czy potrafisz wskazać choć jedną osobę, którą kochasz bez żadnego „bo”?
- Gdyby ta osoba przestała spełniać Twoje oczekiwania, czy Twoje uczucie by przetrwało?
- Czy kochasz kogoś za to, kim jest, czy za to, co Ci daje?
- Czy potrafisz skierować tę samą bezwarunkową życzliwość w stronę samego siebie – bez „bo”, bez zasługiwania na nią?
Miłość, która potrzebuje powodu, jest transakcją. Miłość, która nie potrzebuje niczego, jest jedynym stanem, w którym człowiek przestaje się bać, że straci to, co kocha.
Grzegorz L Smoliga
Grafiki zostały wygenerowane przez AI. wszelkie podobieństwo do osób żywych jest zupełnie przypadkowe.
instytut noble, miłość bezwarunkowa artykuł, emocje które nami rządzą, skala świadomości hawkinsa, poziom 500 hawkins, erich fromm, relacje, rozwój osobisty