Odwaga to nie brak strachu, lecz działanie mimo niego
Duma, o której pisałem w poprzedniej części, daje złudne poczucie siły. Człowiek napompowany dumą czuje się nietykalny, ale to siła pożyczona – oparta na porównywaniu się z innymi, na obronie wizerunku, na strachu przed upadkiem. Odwaga jest czymś zupełnie innym. To pierwszy poziom w skali Hawkinsa, na którym siła przestaje być pożyczona i staje się prawdziwa.
Nieprzypadkowo poziom 200 jest punktem granicznym całej skali świadomości. Wszystko poniżej – wstyd, wina, apatia, żal, strach, pragnienie, złość, duma – to emocje, które w mniejszym lub większym stopniu osłabiają człowieka, zamykają go, karmią się jego energią. Odwaga jest pierwszym poziomem, na którym energia zaczyna płynąć w drugą stronę – człowiek zaczyna działać z siebie, a nie przeciwko czemuś. Śmiem twierdzić, że to być może najważniejszy artykuł w całej tej serii, bo wszystko, co napiszę dalej o neutralności, chęci, akceptacji czy rozumie, jest w gruncie rzeczy niemożliwe bez przekroczenia tego jednego progu.
Czym naprawdę jest odwaga
Odwaga to nie brak strachu. To bardzo ważne rozróżnienie, bo popkultura często myli te dwa pojęcia. Człowiek odważny czuje strach – widzi ryzyko, czuje niepewność, zauważa zagrożenie – ale mimo to robi krok naprzód. Brak strachu to raczej nieświadomość albo skrajna apatia. Odwaga zawsze zakłada świadomy wybór działania pomimo dyskomfortu.
Arystoteles był prawdopodobnie pierwszym myślicielem, który poddał odwagę systematycznej analizie filozoficznej. W „Etyce Nikomachejskiej” opisał ją jako cnotę środka – złoty środek między dwiema wadami: tchórzostwem (nadmiar strachu, deficyt działania) a brawurą (deficyt strachu, nadmiar działania). Prawdziwy mężny człowiek według Arystotelesa boi się rzeczy godnych strachu – ale boi się ich we właściwym czasie, we właściwy sposób i z właściwych powodów.
„Mężny człowiek boi się, ale nie jest przez strach pokonany. Działa mimo niego.”
— Arystoteles, Etyka Nikomachejska
To rozróżnienie jest niezwykle aktualne. Kultura przez wieki utożsamiała odwagę z brakiem strachu lub z brawurą. Człowiek, który się boi, był tchórzem. Człowiek, który rzuca się w niebezpieczeństwo bez namysłu, był bohaterem. Arystoteles demaskuje ten błąd z precyzją chirurga: brawura jest wadą, nie cnotą. Jest odmową uznania rzeczywistości, podobnie jak tchórzostwo – tylko że przybiera odwrotną formę.
Odwaga a brawura
Warto tu zaznaczyć różnicę między odwagą a brawurą, bo często są mylone. Brawura to działanie bez rozeznania konsekwencji, często napędzane właśnie ukrytą dumą lub potrzebą udowodnienia czegoś innym. Odwaga natomiast jest spokojna – nie potrzebuje widowni. Człowiek naprawdę odważny nie musi nikomu opowiadać o swoich wyborach, bo nie robi ich dla poklasku.
Dobrym przykładem brawury z codziennego życia jest sytuacja, którą wielu z nas obserwowało w ostatnich latach. Ktoś wkłada wszystkie oszczędności w modną, głośno reklamowaną w internecie kryptowalutę, bo znajomi chwalą się szybkim zyskiem, a on nie chce zostać w tyle. Nie sprawdza, kto stoi za projektem, ignoruje ostrzeżenia, działa pod wpływem emocji tłumu i strachu przed przegapieniem okazji. Gdy kurs spada, traci dorobek życia. To nie była odwaga – to była brawura ubrana w kostium odwagi, napędzana FOMO ( skrót od angielskiego „Fear Of Missing Out” — czyli „strach przed przegapieniem okazji”) i chęcią zaimponowania innym, a nie przemyślaną decyzją.
Odwaga w tej samej sytuacji wyglądałaby zupełnie inaczej: spokojne sprawdzenie faktów, zaakceptowanie, że można zarobić mniej albo wcale, i podjęcie decyzji – lub jej braku – ze świadomością konsekwencji, a nie pod presją tłumu.
Głos filozofów: od egzystencjalizmu po psychologię Cienia
Paul Tillich – teolog i filozof egzystencjalny – napisał w 1952 roku „The Courage to Be” („Odwaga Istnienia”), jeden z najważniejszych traktatów o odwadze w XX wieku. Tillich twierdził, że fundamentalnym wyzwaniem ludzkiej egzystencji jest lęk nieistnienia: lęk śmierci, lęk bezsensowności, lęk potępienia. Odpowiedzią na ten lęk nie jest jego usunięcie, lecz właśnie odwaga – afirmacja własnego istnienia mimo lęku, mimo niepewności, mimo nieuchronności końca.
Albert Camus pisał podobnie o buncie jako formie odwagi. I nie chodziło mu o bunt irracjonalny, lecz o świadomą odmowę kapitulacji wobec absurdu. Człowiek, który widzi bezsensowność i mimo to wybiera życie, twórczość, miłość, jest dla Camusa odważniejszy niż ten, który szuka ukojenia w iluzjach ideologicznych lub religijnych. To nie przypadek, że Hawkins umieszcza odwagę dokładnie tam, gdzie kończy się świat złudzeń i zaczyna kontakt z rzeczywistością.
Carl Gustav Jung widział odwagę przede wszystkim jako gotowość do spotkania ze samym sobą – z tymi częściami psychiki, które zostały wyparte, odrzucone lub nigdy nie uznane. Proces indywiduacji – droga ku pełni – wymaga według Junga więcej odwagi niż większość zewnętrznych wyzwań. Łatwiej jest wspiąć się na górę niż wejść w ciemność własnej nieświadomości.
„Poznanie własnej ciemności jest najlepszym sposobem radzenia sobie z ciemnością innych.”
— Carl Gustav Jung
Obrazowym przykładem tego niech będzie kobieta, która przez całe życie uważała się za osobę spokojną i wybaczającą. Jej stan emocjonalny pogarszał się jednak z roku na rok. W toku terapii na którą się w końcu zgłosiła, odkryła w sobie pokłady złości i żalu, o których istnieniu nie miała pojęcia. Pierwsza reakcja to opór i wstyd. C zy ja naprawdę jestem taką osobą? Druga, po kilku miesiącach, to ulga i energia, której nie znała od lat. Odwaga nie polegała na tym, by zrobić coś bohaterskiego. Polegała na tym, by pozostać w gabinecie i nie uciekać.
Odwaga w codzienności
Nie trzeba skakać ze spadochronem, żeby doświadczyć tej emocji. Najczęściej odwaga objawia się w rzeczach pozornie małych: powiedzeniu komuś prawdy, której nie chce usłyszeć, przyznaniu się do błędu, postawieniu granicy osobie, która od lat ją przekracza, zakończeniu relacji, która dawno przestała służyć obu stronom, albo zaczęciu czegoś zupełnie od nowa w wieku, w którym „tak się nie robi”.
Pomyślcie, ile razy w ciągu ostatniego miesiąca nie zrobiliście czegoś ważnego ze strachu przed opinią innych, przed odrzuceniem, przed niepowodzeniem. Ile słów zostało niewypowiedzianych. Ile decyzji odłożonych na później, które okazało się nigdy. A właśnie tam, w tych cichych zaniechaniach, odwaga jest najbardziej potrzebna i najczęściej nieobecna.
To właśnie te codzienne, ciche akty budują z czasem zupełnie inny sposób funkcjonowania w świecie – taki, w którym człowiek przestaje być sterowany przez okoliczności, a zaczyna sam je kształtować.
Odwaga a wrażliwość: paradoks siły
Jednym z najważniejszych odkryć współczesnej psychologii jest związek odwagi z wrażliwością. Badaczka Brené Brown po latach badań stwierdziła jednoznacznie: nie ma odwagi bez wrażliwości. Wrażliwość – gotowość do bycia dotkniętym, do narażenia się na zranienie, do wystąpienia bez gwarancji powodzenia – jest samym jądrem każdego odważnego czynu.
Kultura, która utożsamia siłę z nieprzenikalnością, a wrażliwość ze słabością, produkuje ludzi, którzy nie potrafią być odważni – bo odwaga wymaga tego, czego się wstydzą. Człowiek, który nigdy nie płacze, nie prosi o pomoc i nie mówi, co czuje, nie jest silny. Jest zamknięty. Siła i zamknięcie to dwie bardzo różne rzeczy, choć z zewnątrz mogą wyglądać podobnie.
„Wrażliwość nie jest słabością. Jest naszym najbardziej precyzyjnym narzędziem do mierzenia odwagi.”
— Brené Brown, Dare to Lead
Przykład z życia – Malala Yousafzai
Dobrym, autentycznym przykładem odwagi w praktyce jest historia Malali Yousafzai. Stała się symbolem walki o prawa dziewcząt do edukacji po tym, jak przeżyła zamach na swoje życie dokonany przez talibów. Mimo realnego zagrożenia życia nie wycofała się z tego, co robiła wcześniej – dalej mówiła publicznie o prawie dziewcząt do nauki, dokładnie w tym samym temacie, za który wcześniej została zaatakowana.
To dobrze pokazuje różnicę, o której pisałem wyżej: to nie był brak strachu. To był świadomy wybór kontynuowania czegoś ważnego mimo bardzo realnego, udowodnionego już wcześniej ryzyka – a nie jednorazowy, spektakularny gest.
Przykład z życia – sytuacja biurowa
Odwaga nie zawsze ma format wielkiego, publicznego czynu. Czasem wygląda dużo skromniej. Weźmy typową sytuację: pracownik korporacji, który od miesięcy widzi, że projekt, nad którym pracuje cały zespół, zmierza w złym kierunku – ale nikt tego głośno nie mówi, bo wszyscy czekają, aż zrobi to ktoś inny. Odważny krok w tej sytuacji nie wymaga bohaterstwa na miarę światowych nagłówków. Wymaga czegoś dużo trudniejszego w codziennym wymiarze: podniesienia ręki na zebraniu i powiedzenia na głos tego, co wszyscy myślą, ale boją się wypowiedzieć – ryzykując krótkotrwałą niewygodę, spojrzenia kolegów, może nawet reakcję przełożonego.
To dobrze pokazuje, że odwaga najczęściej nie jest wydarzeniem, tylko codzienną decyzją – małą, powtarzalną, niewidoczną dla nikogo poza samym zainteresowanym. I właśnie dlatego jest trudniejsza niż jednorazowy heroiczny gest: nikt nie przyzna Ci za to medalu, a mimo to trzeba to zrobić.
Odwaga z własnego doświadczenia
Piszę to również z własnej perspektywy. Kilka miesięcy temu opublikowałem na innym blogu artykuł o kapsułkach Purtier Placenta i firmie Riway – tekst oparty na faktach, badaniach naukowych i dokumentach, które wymagały tygodni poszukiwań. Po publikacji kilka osób napisało do mnie, gratulując mi odwagi, że zdecydowałem się umieścić te fakty w sieci.
Wtedy jeszcze nie do końca rozumiałem, dlaczego akurat to słowo – odwaga – tak często się pojawiało w tych wiadomościach. Teraz, pisząc ten tekst o Odwadze w skali Hawkinsa, widzę to wyraźniej. Nie był to spektakularny, jednorazowy gest. Było to przemyślane działanie ze świadomością, że temat dotyka firmy z wielkimi zasobami i historią usuwania niewygodnych dla niej treści z internetu. Decyzja, żeby fakty te opublikować, podpisać się pod nimi własnym nazwiskiem i zostawić w sieci, jest wg mnie takim właśnie aktem odwagi.
I to jest właśnie to, o czym pisałem wcześniej: odwaga rzadko krzyczy. Najczęściej po prostu robi swoje, mimo świadomości ryzyka, bez pewności, jak to się skończy.
Jak kultywować odwagę
Odwaga nie jest cechą wrodzoną, którą się ma albo nie. Jest zdolnością, którą można ćwiczyć – jak mięsień. Za każdym razem, gdy robimy coś mimo strachu, neuronalna ścieżka odwagi staje się silniejsza. Za każdym razem, gdy czegoś unikamy, ścieżka ucieczki się utrwala. Hawkins wskazywał, że samo dążenie do wyższych poziomów świadomości wymaga odwagi – bo oznacza gotowość do porzucenia tego, co znajome, nawet jeśli znajome jest bolesne.
Pierwszym krokiem jest uczciwa inwentaryzacja: czego tak naprawdę się boję? Nie tego, co wypada się bać, ani tego, co brzmi poważnie – lecz tego, co naprawdę powstrzymuje mnie od życia, które chciałbym prowadzić. Następnie zadanie sobie pytania: co by się zmieniło, gdybym ten jeden strach przekroczył? I wreszcie: jaki jest najmniejszy możliwy krok w tę stronę, który mogę zrobić dziś?
Zakończenie
Odwaga jest jedyną spośród emocji i postaw opisywanych w tej serii, która stoi na granicy dwóch światów. Po jednej stronie – strach, pragnienie, złość, duma: świat kurczenia się, obrony, przetrwania. Po drugiej – neutralność, akceptacja, rozum, miłość: świat otwierania się, dawania, pełni. To właśnie odwaga jest bramką między jednym a drugim. Nie da się przejść z poziomu strachu do poziomu miłości, omijając odwagę. Ona jest tą bramą.
Pytania do refleksji
Kiedy ostatnio zrobiłeś coś, co Cię przerażało, ale mimo to to zrobiłeś?
Co odróżnia w Twoim życiu momenty prawdziwej odwagi od chwil brawury podszytej dumą lub strachem przed oceną?
Gdzie w swoim życiu ciągle stoisz przed bramą i nie wchodzisz – co czeka po drugiej stronie i co naprawdę tracisz, stojąc w miejscu?
Czy istnieje dziś w Twoim życiu decyzja, którą znasz, ale wciąż odkładasz, bo brakuje Ci tego jednego kroku?
Odpowiedzi na te pytania nie muszą przyjść od razu. Czasem samo ich zadanie sobie jest już pierwszym aktem odwagi.
Grzegorz L Smoliga
Wszystkie obrazy zaprezentowane w tym artykule są wygenerowane przez AI.
Wszelkie podobieństwo do osób żywych na grafikach od 1 do 6 jest wyłącznie przypadkowe. W przypadku grafiki 7 jest celowe.
odwaga, skala świadomości, David Hawkins, rozwój osobisty, pokonywanie strachu, motywacja, psychologia, transformacja emocjonalna, świadomość, budowanie siły wewnętrznej