W poprzednich artykułach pisałem m.in. o wstydzie i winie – emocjach, które społeczeństwo zaszczepia w nas szczególnie skutecznie, bo służą kontroli. Tym razem chcę zająć się czymś, co na pierwszy rzut oka wydaje się ich przeciwieństwem: dumą. A jednak, jeśli przyjrzeć się jej uważniej, okaże się, że i ona bywa pułapką – i to często bardziej wyrafinowaną.
Czym właściwie jest duma?
Zacznijmy od definicji. Duma to stan emocjonalny towarzyszący poczuciu własnej wartości lub przekonaniu o wyjątkowości – swojej, bliskich czy grupy, do której się należy. Odczuwamy ją, gdy osiągamy cel, gdy ktoś nam bliski odnosi sukces, albo gdy identyfikujemy się z czymś, co postrzegamy jako wybitne lub lepsze od innych.
W swojej łagodniejszej formie duma jest naturalną nagrodą ewolucyjną – sygnałem, że działamy skutecznie i rozwijamy się. W formie skrajnej staje się jednak czymś zupełnie innym.
Narzędzie sterowania
Podobnie jak poczucie winy, duma jest emocją silnie kształtowaną z zewnątrz. Rodzina mówi nam, z czego powinniśmy być dumni. Szkoła nagradza pewne osiągnięcia, ignorując inne. Religia i kultura wskazują, które tożsamości są godne chluby, a które wstydliwe lub grzeszne.
Nacjonalizm karmi się dumą zbiorową. Marketing sprzedaje produkty, obiecując, że ich posiadanie uczyni nas kimś lepszym, godniejszym podziwu. Duma jest więc jednym z najstarszych i najsprawniej działających narzędzi sterowania ludzkim zachowaniem.
Duma zdrowa a toksyczna
Warto rozróżnić dumę zdrową od toksycznej. Ta pierwsza wyrasta z autentycznego wysiłku i zaangażowania. Kiedy dziecko uczy się jeździć na rowerze i po wielu upadkach wreszcie jedzie samodzielnie – uśmiech na jego twarzy jest wyrazem dumy, która ma pokrycie w rzeczywistości. Podobnie naukowiec po latach badań odkrywający coś nowego, rzemieślnik stający przed ukończonym dziełem czy matka widząca, jak jej syn pomaga słabszemu – to są źródła dumy, które nie wymagają żadnej korekty.
Zupełnie inaczej wygląda duma, która nie wynika z czyjegoś wysiłku, lecz z samego faktu przynależności. „Jestem dumny, bo urodziłem się w tym kraju, tej religii, tej rodzinie, tej rasie”. To zjawisko znane jest w psychologii jako basking in reflected glory – czerpanie blasku z cudzych osiągnięć. To nie jest samo w sobie złe, o ile nie staje się fundamentem poczucia wyższości. Problem zaczyna się wtedy, gdy duma przekształca się w pogardę dla tych, którzy do naszej grupy nie należą.
Lion’s Mane: Grzyb, który pomoże ci myśleć jaśniej
Pułapka pychy
W tradycji chrześcijańskiej pycha – bo tak właśnie nazywa się tam wynaturzona duma – uznawana jest za pierwszy i najcięższy z siedmiu grzechów głównych. I choć sam nie jestem zwolennikiem posługiwania się kategorią grzechu, to w tej konkretnej kwestii intuicja moralna zdaje się trafna.
Nadmierna duma zamyka człowieka. Tworzy iluzję doskonałości, która uniemożliwia uczenie się. Ktoś, kto jest przekonany o swojej wyższości, nie słucha innych, nie przyjmuje krytyki, nie widzi własnych błędów. W skrajnych przypadkach upaja się bólem tych, których uważa za gorszych.
Przykład z życia: Pewien menedżer, osiągając kolejne sukcesy zawodowe, zaczął postrzegać siebie jako kogoś wyjątkowego, obdarzonego szczególnym talentem, jakiego inni po prostu nie mają. Przestał pytać o zdanie swojego zespołu. Odrzucał pomysły podwładnych bez głębszej analizy. Gdy pojawiły się pierwsze problemy, nie umiał ich dostrzec, bo nie pasowały do obrazu człowieka, który zawsze ma rację. Kiedy firma zaczęła tracić, szukał winnych na zewnątrz. Duma, która zaczęła się jako zdrowe poczucie kompetencji, stała się murem odcinającym go od rzeczywistości. Takie postępowanie często prowadzi do upadku lub dużych problemów firmy.
Duma jako zbroja
Jest jeszcze jeden rodzaj dumy, o którym rzadko się mówi – duma defensywna. To ona stoi za wieloma konfliktami w relacjach. Pojawia się wtedy, gdy ktoś nie chce przyznać się do błędu – nie dlatego, że wierzy w swoją rację, ale dlatego, że samo przyznanie się boli jak otwarta rana.
Kiedy przeproszenie wydaje się niemożliwe, bo byłoby w odczuciu danej osoby upokorzeniem; kiedy ktoś woli zniszczyć związek niż ustąpić, bo ustąpienie kojarzy mu się z przegraną – to jest właśnie duma jako zbroja. Chroni wprawdzie przed bólem, ale i przed bliskością.
Mechanizm jest podobny do tego, o czym pisałem przy okazji winy. Emocja, która pojawia się naturalnie i spełnia ważną funkcję, zostaje wyolbrzymiona przez „program”, który został wbudowany w nas przez rodzinę, kulturę lub traumę. I zaczyna nami rządzić, zamiast nam służyć.
Mechanizm manipulacji zbiorowej
Ciekawym zjawiskiem jest też duma grupowa nakręcana przez polityków i media. Mechanizm jest zawsze ten sam:
-
Najpierw tworzy się obraz własnej grupy jako wyjątkowej, zasługującej na szczególne miejsce w historii.
-
Następnie wskazuje się wroga – kogoś, kto tę wyjątkowość kwestionuje lub zagraża.
Duma zamienia się wtedy w gotowość do agresji, bo każdy atak na grupę jest odczuwany jako atak na własne „ja”. Goebbels wiedział, co robi. Stalin też. Wiedzą to również współcześni populiści. Duma jest znakomitym paliwem dla nienawiści, jeśli odpowiednio ją zaprząc.
Jak odzyskać wolność?
Wróćmy jednak do jednostki. Co zrobić z dumą, która nam przeszkadza?
Przede wszystkim – zauważyć ją. Duma bywa bardziej ukryta niż wina czy wstyd. Wina woła głośno, boli. Duma często udaje cnotę: pewność siebie, stanowczość, lojalność wobec zasad. Dlatego pierwszym krokiem jest uczciwe pytanie do siebie: czy bronię swojego stanowiska dlatego, że naprawdę wierzę w jego słuszność, czy dlatego, że zmiana zdania byłaby dla mnie bolesna? A jeśli wierzę w jego słuszność, to z czego to wynika? Nie pociągnę dalej tego wątku, gdyż wolę to pozostawić do osobistej, głębokiej refleksji.
Kolejnym krokiem jest rozróżnienie: czy moja duma wyrasta z czegoś, co sam zbudowałem, czy z przynależności do grupy, której sam nie wybierałem? To drugie nie jest złe samo w sobie. Być dumnym ze swojego narodu, rodziny czy tradycji – to naturalne. Ale warto wiedzieć, że ta duma nie jest zasługą, tylko losem. I że inni mają pełne prawo być równie dumni ze swojej przynależności.
Duma z istnienia
Jest też piękna forma dumy, której nam zbyt często brakuje – duma z samego faktu istnienia i wzrastania. Nie z sukcesów, nie z posiadanych rzeczy, nie z tego, co inni o nas myślą. Duma z tego, że się wstaje po upadku. Że próbuje się mimo strachu. Że wybiera się prawdę, choć wygodniej byłoby milczeć.
Dziecko, które uczy się mówić, nie jest dumne dlatego, że wypowiada słowa lepiej niż inne dzieci. Jest po prostu radosne, że w ogóle mu to wychodzi. I to jest właśnie ta duma, do której warto wracać.
Podsumowanie
Jak przy winie, tak i tu rozwiązaniem nie jest wyeliminowanie emocji, ale jej oswojenie i zrozumienie. Zdrowa duma motywuje, dodaje energii, buduje poczucie własnej wartości – bez konieczności deprecjonowania innych. Toksyczna duma izoluje, usztywnia, niszczy relacje i zamyka na naukę.
W wielu przypadkach konsultacja ze specjalistą może być niezwykle pomocna. Szczególnie wtedy, gdy zauważamy, że nasza duma regularnie prowadzi do konfliktów, utraty bliskich lub podejmowania decyzji, których później żałujemy. Samodzielne jej „ogarnięcie” bywa trudne, bo jest ona zbyt głęboko spleciona z tożsamością – a jej kwestionowanie odczuwamy jako zagrożenie egzystencjalne.
Jeśli jednak zdobędziemy się na ten wysiłek – jeśli nauczymy się być dumni z siebie bez potrzeby bycia lepszymi od innych – odkryjemy, że relacje stają się lżejsze, a życie bogatsze. Przyznanie się do błędu nie jest klęską, lecz początkiem czegoś lepszego.
I pewnego dnia, stojąc przed lustrem, powiemy coś prostego i prawdziwego: JESTEM. I TO WYSTARCZY.
I tego życzę każdemu.
Grzegorz L Smoliga
„Praca z głęboko zakorzenioną dumą wymaga czasu i uważności. W codziennej praktyce puszczania starych mechanizmów obronnych pomocne może być oczyszczanie przestrzeni za pomocą
0 komentarzy